umma1703919932 🎓

Ассалому алайкум ва раҳматуллоҳи ва барокотуҳ. НАДАВИЙ. МУСУЛМОНЛАРНИНГ ХАТОЛАРИ ТУФАЙЛИ ДУНЁ ҚАНДАЙ ЗАРАР КЎРДИ ДЕГАН КИТОБДАН 4-БОБ: МУСУЛМОНЛАРНИНГ ТАНАЗЗУЛИ Бошланиши Бир ёзувчи таъкидлаганидек, инсон ҳаётида икки хил воқеа борки, уларнинг аниқ вақтини ҳеч ким олдиндан айта олмайди. Бири – индивидуал ҳаётга, иккинчиси – жамиятнинг коллектив мавжудлигига тегишли. Бири – уйқунинг келиши, иккинчиси – миллатларнинг заволи (таназзули)дир. Ҳеч ким инсон қачон уйқудан уйғоқликка ўтишини ёки миллат қачон пасайишни бошлашини аниқ билмайди. Бироқ Ислом халифалиги бундан мустасно. Агар биз унинг юксалиши билан таназзули ўртасида чизиқ ўтказмоқчи бўлсак, буни Хилофати Рошидийн билан араб империализмининг пайдо бўлиши ўртасида осонгина амалга оширишимиз мумкин. Халифалик, аввало, динӣ институт эди. Унинг сиёсий хусусияти иккиламчи эди. Халифалик ўз диний йўналишини дастлабки тўрт халифа даврида сақлаб қолди. Чунки ўша пайтда унинг кемасини бошқариб турган одамларни Пайғамбар (с.а.в.)нинг тирик мўъжизалари дейиш мумкин эди. Улар эътиқодларининг барча соҳасини камраб олувчи ҳақиқий намуналар эди. Улар бир вақтнинг ўзида: - Заҳид, - Масжидда жамоат намозининг имоми, - Воиз, - Қози, - Қонун чиқарувчи, - Хазиначи, - Қўмондон, - Маъмур, - Давлат арбоби эдилар. Шу сабабдан империядаги барча ҳокимият – маънавий ва дунёвий – бир киши (халифа)нинг қўлида тўпланган эди. У ўзини атрофида ўша (Пайғамбар) тарбиясини олган бир гуруҳ маслаҳатчилар билан ўраб олган эди. Халиф ўз маслаҳатчилари билан келишган ҳолда иш юритар, ва бу комил шогирдларнинг руҳи жамоатнинг бутун ҳаётига сингнб кетар, натижада миллатнинг маънавий ва дунёвий соҳалари ўртасида зиддият учун жой қолмасди. Жиҳод ва Ижтиҳод Исломда “Аллоҳнинг шоҳлиги” ва “Қайсарнинг шоҳлиги” алоҳида эмас, шунинг учун мусулмон халифалиги ёки имомат инсондан турли хил сифатларни талаб қилади. Халиф ёки имом юксак шахсий фазилатларга эга бўлиши, шундан ташқари жиҳод ва ижтиҳод эҳтиёжини ўткир ҳис қилиши керак. Ислом истилоҳида жиҳод – инсон ер юзидаги энг олий мақсад учун бор куч-қуввати, илм-маърифати, моли-дунёси, дили, тили ва ҳатто қалами билан ҳаракат қилиши, тўсиқларга дуч келганда матонат ва сабот кўрсатиши, ўлимигача бу йўлда собит туршидир. Мусулмон учун Аллоҳнинг розилигига тўла бўйсунишдан олийроқ мақсад йўқ. Бу эса инсоннинг барча сохта худоларга, ўз нафсининг ҳар қандай ҳавойи истаклари ва шаҳватларига қарши узоқ ва қаттиқ ички курашини талаб этади. Қачонки инсон бунга эришса, у атрофидаги инсонлар ҳаётини яхшилаш, ўз оламида Аллоҳнинг ҳукмронилигини ўрнатиш учун маънавий жавобгарликни ҳис қила бошлайди. Бу ҳам афзаллик, ҳам заруратдир. Чунки кўпинча ёмон муҳитда яшаб, фақат индивидуал даражада Аллоҳга итоатли бўлиш қийин ёки мумкин эмас. Иккинчи ҳолат Қуръонда фитна деб аталган. Исломда жиҳод инсон ҳаётининг абадий босқичидир. У турли шаклларда бўлиши мумкин. Улардан бири урушдир. У баъзан энг олий шакл бўлиб, унинг мақсади инсониятни куфр, имонсизлик, фасод ва маънавий бегоналик балосидан қутқариш, одамларга ҳаёт ва тўғри йўлни кўрсатиш, уларни Аллоҳдан бошқага сиғинишдан озод қилишдир. Жиҳод иштирокчилари учун нафақат ислом таълимоти ва одобларини, балки куфрнинг фалсафаси ва урф-одатларини ҳам яхши билиш жуда муҳим. Шундагина куфр ҳар қандай либосда бўлса ҳам унинг моҳиятини англаш мумкин. Ҳазрати Умар (р.а.) айтган: “Мен исломда тарбия топган, аммо куфрни билмайдиган киши исломнинг ўзини бузиб юборишидан қўрқаман”. Ҳар бир мусулмон куфр йўлларини чуқур англай олмайди. Аммо ислом давлатини бошқарувчи ва унга раҳбарлик қилувчи киши бу борада яхши хабардор бўлиши керак. Мусулмон раҳбарлари ҳам имкони борича куч тўплаб, душманга жавоб беришга ҳар доим тайёр бўлишлари керак. Ижтиҳод эса ҳаётнинг доимий ўзгариб турувчи талабларига жавоб бериш қобилиятидир. Бу исломнинг руҳига чуқур муҳрланиш ва ислом фиқҳининг асосий манбаларини комил билишни талаб қилади. Ижтиҳод шунингдек, табиат хазиналаридан исломга хизмат қилиш учун фойдаланиш қобилиятини, уларнинг куфр материалистлари қўлига тушиб, дунёда мусибат ва фахр-ғурур тарқатишига йўл қўймасликни ҳам ўз ичига олади. Умавийлар ва Аббосийлар Афсуски, дастлабки тўрт халифадан кейин халифаликни мерос қилиб олганларда мусулмонлик етакчилигидан кутиладиган маънавий-руҳий жиҳатдан керакли сифатлар мавжуд эмас эди. Улар миллатининг ёвузлик ҳислатлари, паст истаклари ва урф-одатларини енга олмадилар. Умавий ва Аббосий халифаларидан биттаси – Умар ибн Абдул Азиз (101-ҳ. вафот этган)дан бошқа ҳеч бири ислом талабларига тўлиқ мос келмаган. Натижа исломнинг диний-сиёсий тузилишида девор пайдо бўлди: Дин ҳукмдорлари билан Давлат ўртасидаги бўлиниш юз берди. Диндан ҳеч қандай манфаат кўрмаган ва унга қизиқмаган халифлар фақат сиёсий ишлар билан машғул бўлиб, диний бурчларига бепарво бўла бошладилар. Диний масала кўтарилганда, улар ўз ишларига мос келадиган фатво берувчи олимларга мурожаат қилар, қолганларига эътибор бермас эдилар. Шундай қилиб, дунёвий ишлар диндан ажралиб қолди. Диннинг таъсири заифлашгани сари мусулмонларнинг ахлоқ даражаси тез пасайди. Халифларнинг бузуқ ҳаёти (улар ислом ахлоқига намуна бўлишдан йироқ эди, баъзилари бутунлай тескари эди) бутун жамиятнинг ахлоқий тузилишига салбий таъсир кўрсатди. Қуръоннинг “Яхшиликка буюриш ва ёмонликдан қайтариш” амри амалий аҳамиятини йўқотди, чунки у давлат томонидан қўллаб-қувватланмас эди. Эътиқод ҳушёрлиги сусайгани сари исломга зид бўлган омиллар мусулмонларга йўл оча бошлади, уларнинг эътиқодларининг софлигини бузди. Мусулмонлар бекорчилик, фароғат ва лаззатларга берилиб, дангаса ва ҳавойи нафсларининг қулига айландилар. Бундай шароитда улардан Пайғамбарнинг ҳақиқий издошларидек ўз бурчларини адо этиш ва уларга ишониб топширилган диний рисолатни олдинга суришни кутиш имконсиз эди. Исломнинг аввалги кунларда мусулмонларда уйғотган гўзал таассуроти уларнинг маънавий таназзули туфайли йўқолди. Табиийки, мусулмон бўлмаганлар бу пасайишни исломнинг ўзига нисбат бердилар. Улар исломга бўлган ишончларини йўқотдилар. Бир европалик ёзувчи жуда тўғри таъкидлаганидек: исломнинг таназзули унинг вакилларининг самимийлигига бўлган ишонч бекор қилинган пайтдан бошланган. Фалсафий софизм (форсун ва казийна) Мусулмон мутафаккирлари табиий (астрономия, кимё, физика, ботаника, биология тиббиёт ва бошқалар) фанлардан грекларнинг метафизикаси ва теологиясига (илоҳиёт илмига) ўтдилар. Бу эса аслида уларнинг мифологиясининг тўғриланган нусхаси эди. Греклар ўз мифологияларига фалсафий атамаларни киритиб, мактаб схоластикасини жорий қилган эдилар. Уларнинг фалсафаси соф тахминий эди. Қуръон руҳи, аксинча, классикликка қаршидир. Аслида мусулмонларга “Борлиқ ва Аллоҳ Сифатлари” ҳақида назарий баҳсларга киришишнинг ҳожати йўқ эди, чунки Қуръон уларнинг қўлига аниқ билимни берган эди. Лекин улар бу билимнинг қадрига етмадилар ва асосий эътиборни исломнинг ишончли маънавий ва моддий фаровонлигига қаратиш ўрнига (бу эса исломнинг дунё бўйлаб тарқалишига олиб келарди) энергияларини бефойда метафизик мунозараларга исроф қилдилар. Диний бидъатлар Шундай қилиб, мушриклик эътиқодлари ва одатлари мусулмон жамиятига сингиб кирди. Мусулмонларнинг бошқа халқлардан устунлиги фақат уларнинг динидан келиб чиқар эди. Аммо диннинг улуғлигининг сири – унинг Аллоҳ томонидан нозил қилинган Қонун эканлигидадир. Мана шу – Аллоҳнинг ҳар бир нарсани комил қилиб яратган фаолиятидир” (Намл, 88) Инсон аралашуви туфайли бу илоҳий Қонун булғанса, у ўзининг асл вазифасини – икки дунёда муваффақият ва файзли ҳаётнинг кафолати бўлишни йўқотади. Инсон ақли унга бўйсунмайди, инсон қалби эса унга ишонмайди. Қайта тирилиш ва тикланиш Шунга қарамай, диний асл қадриятлар ҳозиргача ўзгармай, бузилмай сақланиб келмоқда. Улар ҳар қандай бидъатлар, бузғинчиликлар, нотўғри талқинлар ва нотўғри манълардан холи ҳолда, бутун поклигича қолмоқда. Ислом ҳаргиз ўз эргашувчиларининг хатоларига кўз юммаган. У ҳамиша ҳушёр бўлиб, тўғрилаб, ислоҳ қилиб, насиҳат бериб турган. Қуръон ва Суннат – бузилмаган ва пок – ҳамиша шубҳа ва ихтилоф пайтида йўл кўрсатувчи ва ҳакам бўлиб турган. Ислом тарихининг бутун босқичи ўз даврининг фитналарига қарши чиққан ва Пайғамбарларнинг ҳақиқий ворислари сифатида вақт синовларини қабул қилиб, миллатни тиклаган, унинг дунёвий ва маънавий ҳаётини барқарор этган, жиҳод ва ижтиҳодга мурожаат қилган масъулиятли, қатъиятли, мард инсонларнинг кураши билан ёритилгандир. Ана шу икки омил (жиҳод ва ижтиҳод) исломнинг динамиклигини ташкил этиб, унинг тузилишида ҳаргиза йўқолмайди. Улар ислом ичида тирик омиллар сифатида доимо ишлайди, энг қаттиқ туфонлар орасида ҳам диний маърифат чироғини баланд кўтарадилар. Шунинг учун ҳеч қачон зулмат бутун ислом оламини тўлиқ қоплаб ололмаган. Худди шунингдек, тарихнинг ҳар бир танқидий босиқичида саҳнада миллатнинг мавжудлигига таҳдид соладиган ҳар қандай нарсани қайтариш учун илҳомланган бирор фаол, кучли шахс пайдо бўлиб турган. Шундай кўплаб фидокор ва азиз шахслар орасида иккитаси алоҳида танилган: Нуруддин Занги ва Салаҳуддин Айюбий. Салиб юришлари ва Зангийлар сулоласи Мусулмонлар Византия империясининг насронийлар учун муқаддас бўлган барча жойларни ўз ичига олган шарқий қисмини эгаллашгач, Европа уларга қарши озор беришни бошлаган эди. Аммо мусулмонлар ҳар қандай ҳужумни қайтариш учун етарли кучга эга бўлганлари сабабли, Европа насронийлари уларга даъво қилишга журъат эта олмасди. Аммо 11-аср охирига келганда вазият ўзгарди ва бутун Европа қитъасида Фаластин ва Сурия ислом мамлакатларига ҳужум қилиш учун улкан салиб қўшинлари тўплана бошланди. 1099-милодий (492-ҳижрий) йилда салибчилар Қудсни (Иерусалимни) эгаллаб, Фаластиннинг катта қисмига эга бўлдилар. Стэнли Лейн-Пул уларнинг бостириб киришини тасвирлайди: “Салибчилар эски ва янги ёғоч орасига пона каби кириб келдилар ва гоҳо Муҳаммадий империясининг танасини таноб-таноб қилиб ташлайдигандай туюларди”. Насронийлар Қуддусга кирганларида бегуноҳ мусулмонлар устида содир этган тасвирлаб бўлмайдиган ваҳшийликлар ҳақида бир насроний тарихчи ёзади: “Кейин содир бўлган қирғин шу даражада даҳшатли эдики, салибчиларнинг Умар масжиди томон кетаётган отлари қонга тизгинларича ботарди. Гўдакларни оёқларидан ушлаб, уй деворларига уриб ўлдирар ёки шаҳар деворидан улоқтириб ташлардилар. Барча яҳудийлар эса ўз ибодатхоналарида тириклайин ёқиб юбориларди”. Иерусалимни насронийлар томонидан эгаллаб олиниши ислом мамлакатларида бошланган танозулни кўрсатувчи жуда муҳим воқеа бўлди. У шунингдек, Рим қулашидан кейинги қора асрлардан кейин Европанинг уйғонишини ҳам белгилади. Бу ҳодиса бутун ислом оламини хатар остига қўйди. Насронийларнинг руҳият шу даражада кўтарилдики, Крак эгаси Режинальд ҳатто Макка ва Мадина муқаддас шаҳарларини ҳам эгаллаб олиш орзусига тушди. Ислом тарихида ҳижратдан кейинги энг оғир соат келган эди. Ва айнан шу вақтда ислом осмонида кўрилмаган томондан янги юлдуз порлади. Бу Мосулдаги Зангийлар сулоласи эди. Унинг икки намояндаси – Имодуддин Занги ва Нуруддин Занги – салибчиларга бир неча марта қаттиқ зарба бериб, уларни Қуддусдан ташқари Фаластиннинг деярли барча шаҳарларидан қувиб чиқардилар. Нуруддин ислом тарихида маъмурий юксалиши, тақвоси, камтарлиги, адолатпарварлиги ва жиҳоддаги шижоати билан алоҳида ўрин тутади. Унинг замондоши, тарихчи Ибн Асир Нуруддин ҳақида шундай дейди: “Мен аввалги барча султонларнинг ҳаётини ўргандим. Айта оламанки, биринчи тўрт халифа ва Умар ибн Абдул Азиздан бошқа, унга тенг келадиган диний ва раҳмдил бошқа ҳеч бир султон бўлмаган”. Нуруддин вафот этгач, Салаҳуддин мусулмонлар қаршилигининг олдинги сафига чиқди. Жангма-жанг уришиб, 1187-милодий (583-ҳижрий) йил 4-июлда Ҳиттинда салибчиларга ўлимли зарба берди. Насронийларнинг умидлари пучга чиқди. Уларнинг қўшинлари шу даражада руҳан тушкун эдики, “биргина сарацин (мусулмон) ўттизта насронийни асир олиб, бир арқонга боғлаб кетаётганини кўриш мумкин эди. Уликлар синдирилган салиблар, кесилган қўл ва оёқлар орасида тош уюмлари каби ётарди. Ўлик бошлари ерни қовун ҳосилидек қоплаган эди”. Шундан сўнг Салаҳуддин Қуддусни қайтариб олиш йўлида олдинга силжиди. Мусулмонлар қалбида Қудс насронийлар қўлига ўтган кундан бери ёниб келган олов ниҳоят сўнди. Султоннинг яқин дўсти ва маслаҳатчиси Қози Ибн Шаддод Қуддусдаги ғалабанинг ҳаяжонли манзарасини қуйидагича тасвирлайди: “Ҳар тарафдан намозлар баланд кўтарилди; ҳар ёндан “Аллоҳу Акбар” садолари эшитиларди. Тўқсон йилдан сўнг Қудсда жума намози ўқилди. Насронийлар аскарлари “Қоя гумбази”га ўрнатган салиб (хоч) қулатилди. Бу ажойиб манзара эди. Раҳмониинг фазли ва исломнинг ғалабаси ҳамма ерда кўзга ташланарди”. Салаҳуддиннинг ғалаба пайтидаги олижаноблиги, сахийлиги ва юксак ислом ахлоқи ҳамма тарихчиларнинг ҳайратига сабаб бўлган. Салаҳуддиннинг вафоти Исломнинг бу соф дили 1193-милодий (598-ҳижрий) йил 4-мартда вафот этди. Унинг беғараз, фидокор қатъияти мусулмон оламини узоқ вақт Ғарбнинг зулмидан сақлаб қолди. Аммо насронийлар бу урушлардан улкан сабоқ олиб, дарҳол янги ҳужумга тайёргарлик кўра бошладилар. Уларнинг навбати 19-асрда келди. Мусулмонлар эса яна иккиланиб, аста-секин кучсизланиб, оёқлари остидан ер кетишига йўл қўйдилар. Улар ўзаро уруша бошладилар. Афсуски, уларга яна Салаҳуддиндек темир иродали, ёқин энтузиазмли ва бузулмас ростгўйликка эга бошқа бир раҳбар берилмади. Хулоса қилиб: Ушбу таржима орқали кўриниб турибдики, муаллиф Абул Ҳасан Али Надави мусулмонларнинг таназзулини ислом динининг ўзига эмас, балки мусулмонларнинг исломдан узоқлашганлиги, унинг ҳақиқий руҳини тарк этганлиги ва Пайғамбар (с.а.в.) давридаги комил намунадан воз кечганликлари билан изоҳлайди. Ушбу бобнинг мазмуни – “айб исломда эмас, балки мусулмонларнинг ўзларида” деган ғоянинг батафсил баёнидир.