ФАТВОЛАР КИТОБИДАН САВОЛ ЖАВОБ:
Савол берувчи айтади: «Баъзи бир дин биродарлар \"Ассаламу алайкум\" деганда фақат \"салом\" лафзи билан кифояланадилар. Баъзи бир дин биродарлар эса: \"Ассаламу ала ман иттабаъа-л-ҳудо\" (Ҳидоятга эргашган кишиларга салом) дейдилар. Бу ҳақда тушунтириш беришингизни сўраймиз, ажрга эришурсиз».
Шунда у зот – Аллоҳ унга раҳмат қилсин – жавоб берди:
Бу савол муҳим саволдир. Биз саломнинг баъзи ҳукмлари билан жавоб беришимиз лозим. Салом – мусулмонларнинг ўзаро саломлашиш иборасидир. Унинг расмий формуласи: агар бир кишига салом берса, «Ассаламу алайка» дейди. Агар жамоага салом берса, «Ассаламу алайкум» дейди. Ва бу таъриф (Ал) билан бўлсин: «Ассаламу алайкум» ёки «Ассаламу алайка». Шунингдек, «Саламун алайкум» (яъни «Ал»сиз) деб айтиш ҳам жоиздир. Агар «Ассаламу» (яъни «салом») сўзи билан кифояланса, зарари йўқ. Чунки Иброҳим алайҳиссалом фаришталар «Салаам» (яъни салом) деганларида, у ҳам «Ассалаам» деб жавоб берган, яъни «алайкум салом». Худди шунингдек, салом бошловчи мусулмон киши «Ассалаам» дейди, яъни «Саламун алайкум» ёки «Ассаламу алайкум» маъносида. Бунинг зарари йўқ.
Саломга жавоб бериш – айни шу саломни қасд қилган кишига фарзи айн. Мусулмон киши жавоб бериши вожибдир. Унинг жавоби бошланғич саломдан чиройлироқ ёки ҳеч бўлмаса унга ўхшаш бўлиши керак. Аллоҳ таолонинг сўзига биноан: «Қачон сизга бир ибора билан салом берилса, ундан ҳам гўзалроқ ибора билан ёки ҳеч бўлмаса ўшанинг ўзи билан жавоб қилинг» (Нисо сураси, 86-оят). Бас, агар мусулмон киши «Ассаламу алайка» деса, сен «Ва алайкассалам» деб жавоб бер. Агар у очиқ ва равшан овоз билан салом берса, сен ҳам очиқ ва равшан овоз билан жавоб бер.
Айрим одамлар борки, улар ўзларига берилган саломга ундан ҳам гўзал ёки ҳеч бўлмаса ўшанинг мислида жавоб бермайдилар. Уларнинг жавоб беришда «Аҳлан» ёки «Марҳабан» дейишларини кўрасиз, «Алайкассалам» демасдан. Бундай қилиш билан зиммадаги вожиб амал соқит бўлмайди, одамнинг зимаси пок бўлмайди. Чунки биринчи одам унга салом билан дуо қилди – «Ассаламу алайка» деди. Бу эса унга жавоб бермади, фақат хуш келибсиз деди, холос. Ва у ўзига қилинган дуога яраша дуо қилмади. Бас, у (саломга жавоб берган киши) хулқсиз ва мастлар ичида жой олади.
Мусулмон киши очиқ-ойдин салом билан салом беради. Сўнгра у (жавоб берувчи) бурни билан жавоб қилади, яъни овозини бўғиб, заиф овоз билан жавоб беради – бу овоз эшитилади ҳам, эшитилмайди ҳам. Бу жавоб саломнинг ўзига ўхшамайди, ундан чиройли ҳам эмас.
Яна шундай одамлар борки, унга салом берган киши юзи билан унинг олдига келиб, хурмат кўрсатиб салом беради. У эса юзини буриб, кибру ҳаво билан жавоб беради. Бу киши саломга ундан чиройлироқ ёки ҳеч бўлмаса ўшанинг мислида жавоб бермади. Аллоҳ таоло бизга чиройлироқ ёки унинг мислида жавоб беришни вожиб қилган: «Бас, ундан чиройлироқ ёки ҳеч бўлмаса ўшанинг ўзи билан жавоб қилинг» (Нисо, 86).
Салом билан боғлиқ яна бир ҳукм: кичик каттага салом беради, оз кўпга салом беради, минаётган (уловдаги) пиёдага салом беради, пиёда ўтирганга салом беради. Бу энг афзал ва энг гўзалдир. Агар бу бўлмаса (яъни улар бошламаса), у ҳолда бошқаси салом берсин. Масалан, агар сени бир кичик бола учратиб, салом бошламаса, сен бошла. Набий соллаллоҳу алайҳи ва саллам болаларнинг ёнидан ўтганларида уларга салом берганлар. Сен унга салом бошла, камтар бўл. Бунда у бола учун тарбия бўлади, у мусулмонларнинг (салом) шарт эканлигини ҳис қилади.
Салом билан боғлиқ яна бир ҳукм: мусулмон бўлмаганларга – хоҳ яҳудий, хоҳ насроний, хоҳ бошқа бўлсин – бошлаб салом бериш жоиз эмас. Набий соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтганлар: «Яҳудий ва насронийларга бошлаб салом берманг. Агар улардан бирини йўлда учратсангиз, уни тор (йўлнинг четки) томонига мажбур қилинг» (Ҳадис).
Набий соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг «Яҳудий ва насронийларга бошлаб салом берманг» деган сўзларини тааммул қилинг. Яъни агар улар салом берсалар, у ҳолда уларга жавоб беринг. Чунки Аллоҳ айтган: «Қачон сизга бир ибора билан салом берилса, ундан ҳам гўзалроқ ибора билан ёки ҳеч бўлмаса ўшанинг ўзи билан жавоб қилинг» (Нисо, 86). Бу оят умумийдир. Бас, ким сени саломлаб, дуо қилса, унга ўшанинг мисли ёки ундан чиройлироқ билан дуо қил. Бироқ шуни айтишимиз мумкин: агар сенга салом берган киши мусулмон бўлмаса, унга чиройлироқ билан жавоб бермайсан. Биз айтамиз: «Унга мисли билан жавоб бер»кўпайиб кетади уни ҳурматлаш учун. Агар аҳли китоб – яҳудий ва насронийлар – ёки улардан бошқа мушриклар бизга салом берсалар, у ҳолда биз уларга ўзлари бизни саломлаганлари каби жавоб берамиз. Оиша розияллоҳу анҳодан ривоят қилинади: «Яҳудийлар Набий соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг олдига кириб: “Ас-саму алайка” (ўлим сенга бўлсин) дедилар. Мен уларни лаънатладим. Шунда Набий: “Сенга нима бўлди?” дедилар. Мен: “Уларнинг айтганларини эшитмадингизми?” дедим. У зот: “Менинг “Ва алайкум” деганимни эшитмадингми?” дедилар».
Биз ҳеч нарса (ортиқча) демасмиз. Агар улар «Ас-саму алайкум» деган бўлсалар, биз уларга худди ўзлари айтган сўзга ўхшаш қилиб жавоб берамиз, яъни уларга ҳам худди улар бизга дуо қилганлари каби ўлимга дуо қиламиз. Агар улар «Ассаламу алайкум» деб салом берган бўлсалар, у ҳолда биз уларга ўзлари бизни саломлаганлари каби жавоб берамиз, яъни «Ва алайкумуссалом» деймиз.
Шу сабабдан баъзи уламолар айтганлар: агар номусулмон мусулмонга очиқ (аниқ) лафз билан «Ассаламу алайка» деб салом берганини билсак, унга «Алайкассалом» дейишда ҳеч қандай зарар йўқ. Чунки Набий соллаллоҳу алайҳи ва саллам жавобда «Ва алайкум» дейишимизнинг сабабини – улар «Ассаламу алайкум» дейишлари билан изоҳлаб берганлар.
Салом билан боғлиқ яна бир ҳукм: саломни қанча кўп бўлса ҳам, ёйиш ва ошкор қилиш лозим. Чунки уни ёйиш ва ошкор қилишда Набий соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг амрига итоат қилиш бордир – у зот айтганлар: «Салоҳни ўз орангизда ёйинглар». Ва мусулмон биродарингнинг ҳаққини адо этиш бордир, чунки биродарингнинг ҳақларидан бири – уни учратсанг, унга салом берасан. Ва саломни ёйишда мусулмонлар ўртасидаги дўстликни келтириш бордир. Набий алайҳиссалом айтганлар: «Жаннатга тўлиқ иймонга келмагунингизча кирмайсизлар, ва бир-бирларингизни севмагунингизча тўлиқ иймонга келмайсизлар. Саломни ўз орангизда ёйинглар» (2). Яъни уни зоҳир қилингиз, ошкор айтингиз, то салом ёйилган ва зоҳир бўлсин. Бас, саломни ёйишда ана шу улуғ манфаатлар – ўзаро дўстлик ва жаннатга кириш сабаби бордир.
ФАТВОЛАР КИТОБИДАН САВОЛ ЖАВОБ:
Савол берувчи айтади: «Баъзи бир дин биродарлар "Ассаламу алайкум" деганда фақат "салом" лафзи билан кифояланадилар. Баъзи бир дин биродарлар эса: "Ассаламу ала ман иттабаъа-л-ҳудо" (Ҳидоятга эргашган кишиларга салом) дейдилар. Бу ҳақда тушунтириш беришингизни сўраймиз, ажрга эришурсиз».
Шунда у зот – Аллоҳ унга раҳмат қилсин – жавоб берди:
Бу савол муҳим саволдир. Биз саломнинг баъзи ҳукмлари билан жавоб беришимиз лозим. Салом – мусулмонларнинг ўзаро саломлашиш иборасидир. Унинг расмий формуласи: агар бир кишига салом берса, «Ассаламу алайка» дейди. Агар жамоага салом берса, «Ассаламу алайкум» дейди. Ва бу таъриф (Ал) билан бўлсин: «Ассаламу алайкум» ёки «Ассаламу алайка». Шунингдек, «Саламун алайкум» (яъни «Ал»сиз) деб айтиш ҳам жоиздир. Агар «Ассаламу» (яъни «салом») сўзи билан кифояланса, зарари йўқ. Чунки Иброҳим алайҳиссалом фаришталар «Салаам» (яъни салом) деганларида, у ҳам «Ассалаам» деб жавоб берган, яъни «алайкум салом». Худди шунингдек, салом бошловчи мусулмон киши «Ассалаам» дейди, яъни «Саламун алайкум» ёки «Ассаламу алайкум» маъносида. Бунинг зарари йўқ.
Саломга жавоб бериш – айни шу саломни қасд қилган кишига фарзи айн. Мусулмон киши жавоб бериши вожибдир. Унинг жавоби бошланғич саломдан чиройлироқ ёки ҳеч бўлмаса унга ўхшаш бўлиши керак. Аллоҳ таолонинг сўзига биноан: «Қачон сизга бир ибора билан салом берилса, ундан ҳам гўзалроқ ибора билан ёки ҳеч бўлмаса ўшанинг ўзи билан жавоб қилинг» (Нисо сураси, 86-оят). Бас, агар мусулмон киши «Ассаламу алайка» деса, сен «Ва алайкассалам» деб жавоб бер. Агар у очиқ ва равшан овоз билан салом берса, сен ҳам очиқ ва равшан овоз билан жавоб бер.
Айрим одамлар борки, улар ўзларига берилган саломга ундан ҳам гўзал ёки ҳеч бўлмаса ўшанинг мислида жавоб бермайдилар. Уларнинг жавоб беришда «Аҳлан» ёки «Марҳабан» дейишларини кўрасиз, «Алайкассалам» демасдан. Бундай қилиш билан зиммадаги вожиб амал соқит бўлмайди, одамнинг зимаси пок бўлмайди. Чунки биринчи одам унга салом билан дуо қилди – «Ассаламу алайка» деди. Бу эса унга жавоб бермади, фақат хуш келибсиз деди, холос. Ва у ўзига қилинган дуога яраша дуо қилмади. Бас, у (саломга жавоб берган киши) хулқсиз ва мастлар ичида жой олади.
Мусулмон киши очиқ-ойдин салом билан салом беради. Сўнгра у (жавоб берувчи) бурни билан жавоб қилади, яъни овозини бўғиб, заиф овоз билан жавоб беради – бу овоз эшитилади ҳам, эшитилмайди ҳам. Бу жавоб саломнинг ўзига ўхшамайди, ундан чиройли ҳам эмас.
Яна шундай одамлар борки, унга салом берган киши юзи билан унинг олдига келиб, хурмат кўрсатиб салом беради. У эса юзини буриб, кибру ҳаво билан жавоб беради. Бу киши саломга ундан чиройлироқ ёки ҳеч бўлмаса ўшанинг мислида жавоб бермади. Аллоҳ таоло бизга чиройлироқ ёки унинг мислида жавоб беришни вожиб қилган: «Бас, ундан чиройлироқ ёки ҳеч бўлмаса ўшанинг ўзи билан жавоб қилинг» (Нисо, 86).
Салом билан боғлиқ яна бир ҳукм: кичик каттага салом беради, оз кўпга салом беради, минаётган (уловдаги) пиёдага салом беради, пиёда ўтирганга салом беради. Бу энг афзал ва энг гўзалдир. Агар бу бўлмаса (яъни улар бошламаса), у ҳолда бошқаси салом берсин. Масалан, агар сени бир кичик бола учратиб, салом бошламаса, сен бошла. Набий соллаллоҳу алайҳи ва саллам болаларнинг ёнидан ўтганларида уларга салом берганлар. Сен унга салом бошла, камтар бўл. Бунда у бола учун тарбия бўлади, у мусулмонларнинг (салом) шарт эканлигини ҳис қилади.
Салом билан боғлиқ яна бир ҳукм: мусулмон бўлмаганларга – хоҳ яҳудий, хоҳ насроний, хоҳ бошқа бўлсин – бошлаб салом бериш жоиз эмас. Набий соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтганлар: «Яҳудий ва насронийларга бошлаб салом берманг. Агар улардан бирини йўлда учратсангиз, уни тор (йўлнинг четки) томонига мажбур қилинг» (Ҳадис).
Набий соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг «Яҳудий ва насронийларга бошлаб салом берманг» деган сўзларини тааммул қилинг. Яъни агар улар салом берсалар, у ҳолда уларга жавоб беринг. Чунки Аллоҳ айтган: «Қачон сизга бир ибора билан салом берилса, ундан ҳам гўзалроқ ибора билан ёки ҳеч бўлмаса ўшанинг ўзи билан жавоб қилинг» (Нисо, 86). Бу оят умумийдир. Бас, ким сени саломлаб, дуо қилса, унга ўшанинг мисли ёки ундан чиройлироқ билан дуо қил. Бироқ шуни айтишимиз мумкин: агар сенга салом берган киши мусулмон бўлмаса, унга чиройлироқ билан жавоб бермайсан. Биз айтамиз: «Унга мисли билан жавоб бер»кўпайиб кетади уни ҳурматлаш учун. Агар аҳли китоб – яҳудий ва насронийлар – ёки улардан бошқа мушриклар бизга салом берсалар, у ҳолда биз уларга ўзлари бизни саломлаганлари каби жавоб берамиз. Оиша розияллоҳу анҳодан ривоят қилинади: «Яҳудийлар Набий соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг олдига кириб: “Ас-саму алайка” (ўлим сенга бўлсин) дедилар. Мен уларни лаънатладим. Шунда Набий: “Сенга нима бўлди?” дедилар. Мен: “Уларнинг айтганларини эшитмадингизми?” дедим. У зот: “Менинг “Ва алайкум” деганимни эшитмадингми?” дедилар».
Биз ҳеч нарса (ортиқча) демасмиз. Агар улар «Ас-саму алайкум» деган бўлсалар, биз уларга худди ўзлари айтган сўзга ўхшаш қилиб жавоб берамиз, яъни уларга ҳам худди улар бизга дуо қилганлари каби ўлимга дуо қиламиз. Агар улар «Ассаламу алайкум» деб салом берган бўлсалар, у ҳолда биз уларга ўзлари бизни саломлаганлари каби жавоб берамиз, яъни «Ва алайкумуссалом» деймиз.
Шу сабабдан баъзи уламолар айтганлар: агар номусулмон мусулмонга очиқ (аниқ) лафз билан «Ассаламу алайка» деб салом берганини билсак, унга «Алайкассалом» дейишда ҳеч қандай зарар йўқ. Чунки Набий соллаллоҳу алайҳи ва саллам жавобда «Ва алайкум» дейишимизнинг сабабини – улар «Ассаламу алайкум» дейишлари билан изоҳлаб берганлар.
Салом билан боғлиқ яна бир ҳукм: саломни қанча кўп бўлса ҳам, ёйиш ва ошкор қилиш лозим. Чунки уни ёйиш ва ошкор қилишда Набий соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг амрига итоат қилиш бордир – у зот айтганлар: «Салоҳни ўз орангизда ёйинглар». Ва мусулмон биродарингнинг ҳаққини адо этиш бордир, чунки биродарингнинг ҳақларидан бири – уни учратсанг, унга салом берасан. Ва саломни ёйишда мусулмонлар ўртасидаги дўстликни келтириш бордир. Набий алайҳиссалом айтганлар: «Жаннатга тўлиқ иймонга келмагунингизча кирмайсизлар, ва бир-бирларингизни севмагунингизча тўлиқ иймонга келмайсизлар. Саломни ўз орангизда ёйинглар» (2). Яъни уни зоҳир қилингиз, ошкор айтингиз, то салом ёйилган ва зоҳир бўлсин. Бас, саломни ёйишда ана шу улуғ манфаатлар – ўзаро дўстлик ва жаннатга кириш сабаби бордир.
Comment
Share
Send as a message
Share on my page
Share in the group