Хазинатул асрор. Боб: Ваҳий тушишининг турли кўринишлари ҳақидаги оят ва ҳадислар, ҳамда унинг тайёрланиши баёнининг давоми:
Ҳаво жуда совуқ эди, ҳатто унинг туяси ерга етганида тиз чўккан. Ваҳий шундай пайтда келган ва унинг сони Зайд ибн Сабитнинг сони устида эди, бас у (ваҳий) унга оғир бўлиб, қариб уни синдириб юборарди. Тобароний ва Аҳмад, Байҳақий Зайд ибн Сабит розийаллоҳу анҳудан ривоят қиладилар: \"Мен Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга ёзиб берар эдим, бирон пайт унга жуда оғир ваҳий ҳукми етди ва жуда кўп терлади, марвориддек... Кейин ундан (ваҳий) кетди. Мен у зотга ёзиб бергандим, у менигга диктовка қиларди. Мен (у ваҳийни ёзишни) тугатмай туриб, қариб оёғим синиб кетарди, (чунки) Қуръоннинг оғирлигидан (мен: \"Ҳаргиз оёғимда юрмайман\", деб қолдим). Вақтики, унга Маида сураси нозил бўлгач, уннинг туясининг қўли суранинг оғирлигидан қариб синиб кетарди.\"
Бешинчи: Фаришта ўзи яралган суратида кўриниши – унинг олти юз қаноти бор, у унга Аллоҳ ирода қилган нарсани ваҳий қилади. Бу икки марта бўлган, Нажм сурасидагидек.
Олтинчи: Аллоҳ таоло унга осмонлар устида намозларнинг фарзлиги ва бошқаларни ваҳий қилгани.
Еттинчи: Аллоҳнинг унга бирон фаришта воситасиз, бевосита гапириши, худди Мусо алайҳиссаломга гапирганидек.
Баъзилар (ваҳийнинг воситаларига) яна биринчи – бемаҳкам Аллоҳнинг бевосита гапиришини қўшиб, у (ваҳий воситаларини) саккизта қиладилар.
\"Мавҳиб\"да эса, яна бири қўшилди: Аллоҳнинг тушиб кўринишида гапириши, Зуҳрий ҳадисидагидек: \"У менга энг чиройли суратда келди ва: \"Эй Муҳаммад, Олий Шўро нима ҳақда талашаётини биласанми?\" – деди.\"
Ҳалимий ваҳийнинг қириқ олти хил турлига келишини зикр қилган, уларни тилга олган, уларнинг кўпи, \"Фатҳул-борӣ\"да айтилганидек, ваҳий келтирувчининг сифатларидандир. Уларнинг жамлари Аллоҳ билган нарсаларга киради.
Ибн Мунир: \"Ваҳийнинг ҳолати унинг талаб этилган нарсасига қараб фарқ қиларди. Агар у ваъда ва хушхабар билан нозил бўлса, фаришта одам суратида келиб, уни қийналтирмасдан, унга сўзланарди. Агар у ваъида ва огоҳлантириш билан нозил бўлса, у пайтда (ваҳий) қўңғирок шақилдиғидек бўларди\" – деди.
Ибн Мардувайҳ Ибни Масъуд розийаллоҳу анҳудан марфуъан ривоят қилади: \"Аллоҳ таоло ваҳий билан гапирганда, осмон эгалари қоя тошидаги занжир шақилдиғидек шақилдиқ эшитардилар, даҳшатга тушиб, бу қиёмат қаёми амридандир, деб гумон қилардилар.\"
Бухорийда, унга фаришта қўңғирок шақилдиғидек (овоз билан) келгани ривоят қилинган. Аҳмад Абдуллоҳ ибн Умар розийаллоҳу анҳумадан ривоят қилади: \"Мен Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан: \"Сиз ваҳийни сезасизми?\" – деб сўрадим. У: \"Мен шақилдиқни эшитаман, сўнг унда (ваҳий пайтида) жим бўламан. Ҳар бор ваҳий нозил бўлганда, жоним олиналиди, деб гумон қиламан\" – дедилар.\"
Ибн Одил тафсирида Жаброил алайҳиссалом Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламга 24 миҳ марта, Одам алайҳиссаламга 12 марта, Идрис алайҳиссаламга 4 марта, Нуҳ алайҳиссаламга 50 марта, Иброҳим алайҳиссаламга 42 марта, Мусо алайҳиссаламга 400 марта, Ийсо алайҳиссаламга 10 марта нозил бўлганини зикр қилган. Тобаронӣ ундан: \"У Одам алайҳиссаламга 14 марта, Нуҳ алайҳиссаламга 52 марта – иккиси кичик пайтларида, қолгани катта пайтларида, Ийсо алайҳиссаламга 10 марта – учти кичик пайтларида, қолгани катта пайтларида, Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламга эса кичик пайтларида 14 марта нозил бўлди\" – деб ривоят қилган. Аллоҳ зот ўзи яхши билгувчидир.
Ривоят қилинишича, Жаброил алайҳиссалам унга энг чиройли суратда ва энг хушбуй ҳидо билан келиб: \"Эй Муҳаммад, Аллоҳ сизга салом айтур экан, Сиз Унинг жин ва инсга қилган Расулидирсиз. Уларни: \'Ла илаҳа иллаллоҳ, Муҳаммадур Расулуллоҳ\' – дейишга чорланг\', деди. Сўнг у оёғи билан ерга урди, ердан бир булоқ чиқди. Жаброил ундан таҳорат олди, сўнг унга ҳам таҳорат олишни буюрди. Жаброил намоз ўқий бошлади ва унга ўзи билан бирга намоз ўқишни буюрди, бас унга таҳорат ва намозни ўргатди. Сўнг осмонга кўтарилди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам Ходижанинг ҳузурига қайтиб келишда, бир тош ё бир ботқоқ ёки бир дарахт унга: \"Ассалому алайка, эй Расулуллоҳ\", демасдан ўтмас эди. Келиб Ходижага ҳикоят қилгач, у хурсандчиликдан беҳуш бўлиб қолди. Сўнг унга таҳорат олишни буюрди ва Жаброил унга ўргатганидек, унга намоз ўқиди. Бу аввал фарз қилинган икки ракат намоз эди. Сўнгра Аллоҳ уни сафарда ҳам шундай қилиб қолдирди, ҳозирликда эса тўла қилди. Муқотил: \"Аввал фарз қилинган намоз эрталашиб икки ракат, кечки пайт икки ракат эди, чунки \'Кечки пайт ва эрталаб Роббингни ҳамду сано билан покла\', (Ғофир: 55) оятида айтилган\", деди.
Хазинатул асрор. Боб: Ваҳий тушишининг турли кўринишлари ҳақидаги оят ва ҳадислар, ҳамда унинг тайёрланиши баёнининг давоми:
Ҳаво жуда совуқ эди, ҳатто унинг туяси ерга етганида тиз чўккан. Ваҳий шундай пайтда келган ва унинг сони Зайд ибн Сабитнинг сони устида эди, бас у (ваҳий) унга оғир бўлиб, қариб уни синдириб юборарди. Тобароний ва Аҳмад, Байҳақий Зайд ибн Сабит розийаллоҳу анҳудан ривоят қиладилар: "Мен Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламга ёзиб берар эдим, бирон пайт унга жуда оғир ваҳий ҳукми етди ва жуда кўп терлади, марвориддек... Кейин ундан (ваҳий) кетди. Мен у зотга ёзиб бергандим, у менигга диктовка қиларди. Мен (у ваҳийни ёзишни) тугатмай туриб, қариб оёғим синиб кетарди, (чунки) Қуръоннинг оғирлигидан (мен: "Ҳаргиз оёғимда юрмайман", деб қолдим). Вақтики, унга Маида сураси нозил бўлгач, уннинг туясининг қўли суранинг оғирлигидан қариб синиб кетарди."
Бешинчи: Фаришта ўзи яралган суратида кўриниши – унинг олти юз қаноти бор, у унга Аллоҳ ирода қилган нарсани ваҳий қилади. Бу икки марта бўлган, Нажм сурасидагидек.
Олтинчи: Аллоҳ таоло унга осмонлар устида намозларнинг фарзлиги ва бошқаларни ваҳий қилгани.
Еттинчи: Аллоҳнинг унга бирон фаришта воситасиз, бевосита гапириши, худди Мусо алайҳиссаломга гапирганидек.
Баъзилар (ваҳийнинг воситаларига) яна биринчи – бемаҳкам Аллоҳнинг бевосита гапиришини қўшиб, у (ваҳий воситаларини) саккизта қиладилар.
"Мавҳиб"да эса, яна бири қўшилди: Аллоҳнинг тушиб кўринишида гапириши, Зуҳрий ҳадисидагидек: "У менга энг чиройли суратда келди ва: "Эй Муҳаммад, Олий Шўро нима ҳақда талашаётини биласанми?" – деди."
Ҳалимий ваҳийнинг қириқ олти хил турлига келишини зикр қилган, уларни тилга олган, уларнинг кўпи, "Фатҳул-борӣ"да айтилганидек, ваҳий келтирувчининг сифатларидандир. Уларнинг жамлари Аллоҳ билган нарсаларга киради.
Ибн Мунир: "Ваҳийнинг ҳолати унинг талаб этилган нарсасига қараб фарқ қиларди. Агар у ваъда ва хушхабар билан нозил бўлса, фаришта одам суратида келиб, уни қийналтирмасдан, унга сўзланарди. Агар у ваъида ва огоҳлантириш билан нозил бўлса, у пайтда (ваҳий) қўңғирок шақилдиғидек бўларди" – деди.
Ибн Мардувайҳ Ибни Масъуд розийаллоҳу анҳудан марфуъан ривоят қилади: "Аллоҳ таоло ваҳий билан гапирганда, осмон эгалари қоя тошидаги занжир шақилдиғидек шақилдиқ эшитардилар, даҳшатга тушиб, бу қиёмат қаёми амридандир, деб гумон қилардилар."
Бухорийда, унга фаришта қўңғирок шақилдиғидек (овоз билан) келгани ривоят қилинган. Аҳмад Абдуллоҳ ибн Умар розийаллоҳу анҳумадан ривоят қилади: "Мен Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламдан: "Сиз ваҳийни сезасизми?" – деб сўрадим. У: "Мен шақилдиқни эшитаман, сўнг унда (ваҳий пайтида) жим бўламан. Ҳар бор ваҳий нозил бўлганда, жоним олиналиди, деб гумон қиламан" – дедилар."
Ибн Одил тафсирида Жаброил алайҳиссалом Пайғамбар соллаллоҳу алайҳи васалламга 24 миҳ марта, Одам алайҳиссаламга 12 марта, Идрис алайҳиссаламга 4 марта, Нуҳ алайҳиссаламга 50 марта, Иброҳим алайҳиссаламга 42 марта, Мусо алайҳиссаламга 400 марта, Ийсо алайҳиссаламга 10 марта нозил бўлганини зикр қилган. Тобаронӣ ундан: "У Одам алайҳиссаламга 14 марта, Нуҳ алайҳиссаламга 52 марта – иккиси кичик пайтларида, қолгани катта пайтларида, Ийсо алайҳиссаламга 10 марта – учти кичик пайтларида, қолгани катта пайтларида, Пайғамбаримиз Муҳаммад соллаллоҳу алайҳи васалламга эса кичик пайтларида 14 марта нозил бўлди" – деб ривоят қилган. Аллоҳ зот ўзи яхши билгувчидир.
Ривоят қилинишича, Жаброил алайҳиссалам унга энг чиройли суратда ва энг хушбуй ҳидо билан келиб: "Эй Муҳаммад, Аллоҳ сизга салом айтур экан, Сиз Унинг жин ва инсга қилган Расулидирсиз. Уларни: 'Ла илаҳа иллаллоҳ, Муҳаммадур Расулуллоҳ' – дейишга чорланг', деди. Сўнг у оёғи билан ерга урди, ердан бир булоқ чиқди. Жаброил ундан таҳорат олди, сўнг унга ҳам таҳорат олишни буюрди. Жаброил намоз ўқий бошлади ва унга ўзи билан бирга намоз ўқишни буюрди, бас унга таҳорат ва намозни ўргатди. Сўнг осмонга кўтарилди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам Ходижанинг ҳузурига қайтиб келишда, бир тош ё бир ботқоқ ёки бир дарахт унга: "Ассалому алайка, эй Расулуллоҳ", демасдан ўтмас эди. Келиб Ходижага ҳикоят қилгач, у хурсандчиликдан беҳуш бўлиб қолди. Сўнг унга таҳорат олишни буюрди ва Жаброил унга ўргатганидек, унга намоз ўқиди. Бу аввал фарз қилинган икки ракат намоз эди. Сўнгра Аллоҳ уни сафарда ҳам шундай қилиб қолдирди, ҳозирликда эса тўла қилди. Муқотил: "Аввал фарз қилинган намоз эрталашиб икки ракат, кечки пайт икки ракат эди, чунки 'Кечки пайт ва эрталаб Роббингни ҳамду сано билан покла', (Ғофир: 55) оятида айтилган", деди.
Comment
Share
Send as a message
Share on my page
Share in the group