Зухруф сураси 32-33 оятларнинг чуқур сунний таҳлили
أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ ۚ نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُم مَّعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ۚ وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِّيَتَّخِذَ بَعْضُهُم بَعْضًا سُخْرِيًّا ۗ وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ (٣٢) وَلَوْلَا أَن يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً لَّجَعَلْنَا لِمَن يَكْفُرُ بِالرَّحْمَٰنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفًا مِّن فِضَّةٍ وَمَعَارِجَ عَلَيْهَا يَظْهَرُونَ (٣٣)
32-оят:
أَهُمْ — Уларми (ўшаларми)?
يَقْسِمُونَ — бўлиб-тақсимлайдилар
رَحْمَتَ رَبِّكَ — Роббингнинг раҳматини
نَحْنُ — Биз (Аллоҳ)
قَسَمْنَا — тақсимладик
بَيْنَهُم — уларнинг ўртасида
مَّعِيشَتَهُمْ — уларнинг тирикчиликларини (ризқу рўзларини)
فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا — ҳаёти дунёда
وَرَفَعْنَا — ва кўтардик (юксалтирдик)
بَعْضَهُمْ — уларнинг баъзиларини
فَوْقَ بَعْضٍ — баъзиларининг устига
دَرَجَاتٍ — даражалар (билан)
لِّيَتَّخِذَ — токи (улар) олсинлар, қилсинлар
بَعْضُهُم بَعْضًا — уларнинг баъзилари баъзиларини
سُخْرِيًّا — хизматкор, бўйинсунган, (бири иккинчисига) ишлатувчи
وَرَحْمَتُ رَبِّكَ — ва Роббингнинг раҳмати
خَيْرٌ — яхшироқдир, афзалроқдир
مِّمَّا يَجْمَعُونَ — улар тўплайдиган нарсалардан
33-оят:
وَلَوْلَا — агар бўлмаса эди
أَن يَكُونَ النَّاسُ — одамларнинг бўлиши (бир уммат)
أُمَّةً وَاحِدَةً — бир уммат (бир хил – кофир)
لَّجَعَلْنَا — албатта қилиб қўйган бўлар эдик
لِمَن يَكْفُرُ بِالرَّحْمَٰنِ — ким Роҳманга кофир бўлса, ўша(лар)га
لِبُيُوتِهِمْ — уларнинг уйларига
سُقُفًا مِّن فِضَّةٍ — кумушдан шифтлар (томлар)
وَمَعَارِجَ — ва нарвонлар (зиналар)
عَلَيْهَا يَظْهَرُونَ — у(нарвон)лар устига чиқадиган
Адабий таржима
32. (Эй Муҳаммад, мушриклар) Роббингнинг раҳматини (яъни, нубувват ва ҳидоятни) тақсимлайдиларми? (Улар ким бўлибдики, бу буюк неъматни хоҳлаган кишига берадилар?!) Аслида, уларнинг тирикчиликларини (ризқу рўзларини) Бизнинг Ўзимиз ҳаёти дунёда тақсимлаб қўйганмиз ва уларнинг баъзиларини баъзиларидан даража-мартабаларда юксалтириб қўйганмиз, токи бири иккинчисини (ўзига) хизматкор қилиб олсин. Роббингнинг раҳмати (охират неъматлари ва жаннат) улар тўплайдиган (дунё мол-дунёси)дан яхшироқдир.
33. Агар одамлар (кофирликда) бир уммат бўлиб қолишлари бўлмаганида, Роҳманга кофир бўлган кимсаларнинг уйларига кумушдан томлар ва устига чиқадиган нарвонлар (зиналар) қилиб қўйган бўлар эдик. (Лекин Биз уларнинг мол-дунёсини кўпайтириб юбормаймиз, токи охиратга интилсинлар).
Чуқур сунний таҳлил
1. Оятларнинг мазмуни ва нозил бўлиш сабаби
Ушбу оятлар Зухруф сурасининг 32-33-оятлари бўлиб, Макка мушрикларининг Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга нисбатан \"Нега бу Қуръон икки (Макка ва Тоиф) буюк кишиларидан бирига нозил қилинмади?\" (Зухруф: 31) деган эътирозларига жавоб сифатида нозил бўлган.
Сабаби нузул: Қурайш мушриклари, хусусан Валид ибн Муғийра, Урва ибн Масъуд ас-Сақафий ва бошқалар: \"Агар Қуръон Аллоҳ томонидан нозил бўлса, нега у Макка ёки Тоифнинг бой-бадавлат, обрўли кишиларидан бирига нозил қилинмади?\" деб эътироз билдиришган эди. Аллоҳ таоло ушбу оятларни нозил қилиб, нубувват ва ҳидоят каби буюк раҳматнинг тақсимланиши фақат Унинг Ўзига хос эканини баён қилган.
2. Калит тушунчаларнинг луғавий ва истилоҳий таҳлили
رَحْمَتَ رَبِّكَ -Раҳмата Раббик- | Роббингнинг раҳмати | Бу ерда нубувват, рисолат ва Қуръон назарда тутилган. Яъни, энг буюк раҳмат – пайғамбарлик ва ҳидоят. |
مَعِيشَتَهُمْ –Маъишатаҳум- | Уларнинг тирикчиликлари | Дунёвий ризқ, мол-давлат, озиқ-овқат каби моддий эҳтиёжлар. |
دَرَجَاتٍ -Даражат | Даражалар, поғоналар | Баъзиларнинг бойлик, обрў, саломатлик, ақл ва бошқа жиҳатдан бошқалардан устун қилиниши. |
سُخْرِيًّا –Сухриййа- | Хизматкор, бўйинсунган | Бировнинг ишлатишидаги киши. Баъзи қироатларда \"سِخْرِيًّا\" (масхара қилинадиган) ҳам келган. |
رَحْمَتُ رَبِّكَ - Раҳмату Раббик* | Роббингнинг раҳмати | Бу сафар жаннат ва охират неъматлари маъносида.
سُقُفًا –Суқуфан- | Шифтлар, томлар | \"Сақф\" – уйнинг томи. Бу ерда уйнинг асосий қисми сифатида зикр қилинган. |
مَعَارِجَ –Маъариж -| Нарвонлар, зиналар, кўтариладиган жойлар | Томга чиқиш учун ишлатиладиган зинапоялар. |
يَظْهَرُونَ –Язҳарун. Чиқадилар, устига кўтариладилар | Нарвон орқали томга чиқиш. |
3. Оятларнинг тафсирий таҳлили
А) 32-оят тафсири: Раҳматнинг тақсимланиши
Ибн Касир раҳимаҳуллоҳ ўз тафсирида бу оят ҳақида шундай дейди: \"Аллоҳ таоло мушрикларнинг \"Нега бу Қуръон икки қишлоқнинг буюк кишиларидан бирига нозил қилинмади?\" деган сўзларига раддия бериб, нубувват ва рисолатнинг тақсимланиши Унинг Ўз иродаси ва ҳикмати билан бўлишини, бу иш бандаларнинг қўлида эмаслигини баён қилади\".
\"سُخْرِيًّا\" калимаси ҳақида икки хил қироат ва икки хил маъно бор:
1. سُخْرِيًّا (сухриййан) – бири иккинчисига хизматкор, ишлатувчи маъносида. Яъни, турли даражалар орқали жамиятда ўзаро ҳамкорлик ва хизмат муносабатлари вужудга келади.
2. سِخْرِيًّا (сихриййан) – масхара қилувчи, мазах қилувчи маъносида. Баъзи қироатларда шундай келган.
Қуртубий раҳимаҳуллоҳ бу ҳақда шундай дейди: \"Икки қироат ҳам саҳиҳдир. Биринчиси – баъзилар баъзиларга хизмат қилиши, иккинчиси – баъзилар баъзиларни масхара қилиши. Аммо биринчи маъно кўпроқ мос келади, чунки Аллоҳ таоло одамларни турли даражаларга бўлишидаги ҳикмат – уларнинг бир-бирларига хизмат қилиши ва ҳожатларини раво қилишидир\".
\"وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ\" – Бу ерда \"раҳмат\"дан мурод жаннат ва охират неъматларидир. Яъни, дунёда тўплаган мол-давлатингиздан жаннат ва Аллоҳнинг раҳмати минг карра яхшироқдир.
Б) 33-оят тафсири: Кофирларга бериладиган дунёвий неъматлар
Бу оятда Аллоҳ таоло агар одамларнинг кофирликда бирлашиб кетиш хавфи бўлмаганида, кофирларга дунё неъматларини кўплаб беришини айтади. Яъни, Аллоҳ кофирларнинг мол-давлатини кўпайтириб юбормайди, чунки улар мол-дунёга берилиб, кофирликда оёқ тираб қолишлари мумкин.
Ибн Касир раҳимаҳуллоҳ бу оят ҳақида шундай дейди: \"Аллоҳ таоло айтадики, агар одамларнинг куфрда бирлашиб кетиши бўлмаганида, кофирларга дунё неъматларини шу қадар кўп берган бўлар эдикки, ҳатто уйларининг томларини кумушдан қилиб қўйган бўлар эдик. Лекин Биз уларнинг мол-давлатини чегаралаб қўйдик, токи улар охиратга интилсинлар ва иймонга келсинлар\".
Қуртубий раҳимаҳуллоҳ қўшимча қилади: \"Бу оят Аллоҳ таолонинг кофирларга берадиган неъматлари ҳам Унинг ҳикмати ва раҳмати билан чегараланганини кўрсатади. Агар уларга чексиз неъмат берилса, кофирликда давом этиб, охиратда ҳалок бўладилар. Шунинг учун Аллоҳ уларга мол-давлатни камроқ бериб, иймонга келишлари учун имкон яратади\".
4. Оятлардан олинадиган ақидавий хулосалар
Нубувват ва ҳидоят Аллоҳнинг ихтиёрида. Ким пайғамбар бўлиши, кимга ваҳий нозил бўлиши – бу фақат Аллоҳнинг ҳукми. Бандалар бу ишга аралаша олмайдилар.
Дунёвий ризқнинг тақсимланиши: Аллоҳ таоло одамларнинг ризқу рўзларини, бойлик ва камбағалликни Ўзи тақсимлаган. Бу Унинг ҳикмати ва адолати биландир.
Ижтимоий даражалар. Одамлар ўртасидаги табақаланиш, баъзиларнинг бой, баъзиларнинг камбағал бўлиши – Аллоҳнинг иродаси билан. Бу жамиятда ўзаро ҳамкорлик ва хизматни таъминлайди.
Охират неъматларининг афзаллиги. Дунё мол-давлатидан охират неъматлари минг карра афзал ва яхшироқдир.
Кофирларга бериладиган неъматлар. Аллоҳ кофирларга дунё неъматларини чегаралаб беради, токи улар иймонга келиш имкониятига эга бўлсинлар. Агар чексиз неъмат берилса, кофирликда қаттиқ туриб, охиратда ҳалок бўлишлари мумкин.
5. Муфассирларнинг фикрлари
Ибн Касир: Бу оятлар Аллоҳнинг нубувват ва рисолатни тақсимлашдаги ихтиёрини, дунёвий ризқнинг тақсимланишидаги ҳикматини ва охират неъматларининг афзаллигини баён қилади. 33-оят кофирларга бериладиган неъматларнинг чегараланганини кўрсатади.
Қуртубий. \"Сухриййа\" калимаси икки хил қироатда келгани ва икки хил маъно бериши мумкинлигини, лекин асосий маъно \"хизматкор\" эканини таъкидлайди. 33-оятдаги \"суқуф\" ва \"маъариж\" сўзларининг маъноларини баён қилади.
Саъдий: Бу оятларда Аллоҳнинг раҳмати – нубувват ва дин энг улуғ неъмат экани, дунёвий неъматлар эса унга нисбатан қадрсиз экани баён қилинган. Шунингдек, Аллоҳнинг одамларни турли даражаларга бўлишидаги ҳикмат – уларнинг бир-бирларига хизмат қилишидир.
Табарий. 32-оятдаги \"раҳмат\"дан мурод нубувват ва рисолат, 33-оятдаги \"раҳмат\"дан мурод эса жаннат ва охират неъматлари эканини таъкидлайди.
6. Амалий ва маънавий дарслар
1. Қаноат ва шукр: Аллоҳ бизга берган ризққа қаноат қилиш ва шукр қилиш лозим. Чунки ризқнинг тақсимланиши Аллоҳнинг ҳикмати биландир.
2. Камтарлик: Мол-давлат, обрў-эътибор билан ғурурга кетмаслик керак. Булар фақат дунёвий неъматлар бўлиб, охиратда ҳеч қандай қийматга эга эмас.
3. Охиратга интилиш: Дунё неъматларидан кўра охират неъматларига интилиш афзал. Чунки дунё неъматлари ўткинчи, охират неъматлари эса боқийдир.
4. Ижтимоий ҳамкорлик: Жамиятда турли даражаларнинг бўлиши – ўзаро ҳамкорлик, хизмат ва ёрдамлашув учундир. Бу Аллоҳнинг ҳикматидир.
5. Кофирларнинг ҳолига ҳасad қилмаслик: Кофирларнинг дунёдаги бойлиги улар учун яхшилик эмас, балки синов ва уларнинг охиратдаги ҳалокатига сабаб бўлиши мумкин.
7. Оятларнинг замонавий масалаларга татбиқи
Ушбу оятлар замонавий жамиятдаги қуйидаги масалаларга ҳам жавоб беради:
Ижтимоий адолат: Жамиятдаги табақаланиш – Аллоҳнинг ҳикмати. Аммо бу зулм ва адолатсизликка йўл қўйиш дегани эмас. Балки ҳаммага ҳаққини бериш, камбағалларга ёрдам қилиш лозим.
Молиявий тенгсизлик: Молиявий тенгсизлик – Аллоҳнинг иродаси. Лекин бу бойларнинг камбағалларга ёрдам бермаслигига узр эмас.
Дунёвий бойлик ва бахт: Дунёвий бойлик бахтнинг асосий омили эмас. Ҳақиқий бахт – Аллоҳга иймон ва Унинг раҳматига эришишда.
Истеъмолчилик жамияти: Замонавий истеъмолчилик жамиятида одамлар мол-дунё тўплашга берилиб кетган. Бу оятлар бизни охиратга интилишга, дунёнинг ўткинчи эканини эслатади.
8. Оятлардаги балоғат (сўз санъати) жиҳатлари
1. Истифҳом (савол) усули: \"أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ\" – бу савол инкорий маънода бўлиб, \"Улар ҳаргиз бундай қила олмайдилар\" деганидир. Бу усул орқали Аллоҳ мушрикларнинг эътирози қанчалик нодонлик эканини кўрсатган.
2. Такрор: \"رَحْمَتَ رَبِّكَ\" ибораси оятда икки марта такрорланиб, биринчисида нубувват, иккинчисида жаннат маъносида келган. Бу такрор орқали дунё ва охират неъматларининг фарқи баён қилинган.
3. Муқобала (зидлик): \"مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا\" ва \"رَحْمَتُ رَبِّكَ\" ўртасида зидлик келтирилиб, дунё ва охират неъматларининг фарқи кўрсатилган.
4. Тафсил (батафсил баён): 33-оятда кофирларга бериладиган неъматлар – кумуш томлар ва нарвонлар батафсил баён қилинган. Бу уларнинг бойлиги қанчалик улуғ бўлиши мумкинлигини кўрсатиб, аслида бу неъматларнинг Аллоҳ учун ҳеч қандай қийматга эга эмаслигини англатади.
Якуний хулоса
Зухруф сураси 32-33-оятлари Аллоҳ таолонинг қуйидаги асосий масалаларни баён қилади:
1. Нубувват ва ҳидоят Аллоҳнинг ихтиёрида – ким пайғамбар бўлиши, кимга ваҳий нозил бўлиши фақат Аллоҳнинг ҳукми. Бандалар бу ишга аралаша олмайдилар.
2. Дунёвий ризқнинг тақсимланиши – Аллоҳ одамларнинг ризқу рўзларини, бойлик ва камбағалликни Ўзи тақсимлаган. Бу Унинг ҳикмати ва адолати биландир. Жамиятда турли даражаларнинг бўлиши – ўзаро ҳамкорлик ва хизмат учундир.
3. Охират неъматларининг афзаллиги – дунё мол-давлатидан охират неъматлари минг карра афзал ва яхшироқдир. Мўмин киши дунё неъматларига берилиб кетмай, охиратга интилиши лозим.
4. Кофирларга бериладиган неъматларнинг чегаралангани – Аллоҳ кофирларга дунё неъматларини чегаралаб беради, токи улар иймонга келиш имкониятига эга бўлсинлар. Агар чексиз неъмат берилса, кофирликда қаттиқ туриб, охиратда ҳалок бўлишлари мумкин.
Ибн Касир раҳимаҳуллоҳнинг сўзлари билан хулоса қиладиган бўлсак: \"Бу оятларда Аллоҳ таоло Ўзининг бандаларга бўлган раҳмати ва марҳаматини, дунё ва охират неъматларининг тақсимланишидаги ҳикматини баён қилган. Мўмин киши учун энг буюк неъмат – Аллоҳнинг раҳмати ва ҳидоятидир. Бу неъматга эришган киши дунё ва охиратда бахт-саодатга эришади\".
Валлоҳу аълам бис-савоб.
Зухруф сураси 32-33 оятларнинг чуқур сунний таҳлили
أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ ۚ نَحْنُ قَسَمْنَا بَيْنَهُم مَّعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا ۚ وَرَفَعْنَا بَعْضَهُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِّيَتَّخِذَ بَعْضُهُم بَعْضًا سُخْرِيًّا ۗ وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ (٣٢) وَلَوْلَا أَن يَكُونَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً لَّجَعَلْنَا لِمَن يَكْفُرُ بِالرَّحْمَٰنِ لِبُيُوتِهِمْ سُقُفًا مِّن فِضَّةٍ وَمَعَارِجَ عَلَيْهَا يَظْهَرُونَ (٣٣)
32-оят:
أَهُمْ — Уларми (ўшаларми)?
يَقْسِمُونَ — бўлиб-тақсимлайдилар
رَحْمَتَ رَبِّكَ — Роббингнинг раҳматини
نَحْنُ — Биз (Аллоҳ)
قَسَمْنَا — тақсимладик
بَيْنَهُم — уларнинг ўртасида
مَّعِيشَتَهُمْ — уларнинг тирикчиликларини (ризқу рўзларини)
فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا — ҳаёти дунёда
وَرَفَعْنَا — ва кўтардик (юксалтирдик)
بَعْضَهُمْ — уларнинг баъзиларини
فَوْقَ بَعْضٍ — баъзиларининг устига
دَرَجَاتٍ — даражалар (билан)
لِّيَتَّخِذَ — токи (улар) олсинлар, қилсинлар
بَعْضُهُم بَعْضًا — уларнинг баъзилари баъзиларини
سُخْرِيًّا — хизматкор, бўйинсунган, (бири иккинчисига) ишлатувчи
وَرَحْمَتُ رَبِّكَ — ва Роббингнинг раҳмати
خَيْرٌ — яхшироқдир, афзалроқдир
مِّمَّا يَجْمَعُونَ — улар тўплайдиган нарсалардан
33-оят:
وَلَوْلَا — агар бўлмаса эди
أَن يَكُونَ النَّاسُ — одамларнинг бўлиши (бир уммат)
أُمَّةً وَاحِدَةً — бир уммат (бир хил – кофир)
لَّجَعَلْنَا — албатта қилиб қўйган бўлар эдик
لِمَن يَكْفُرُ بِالرَّحْمَٰنِ — ким Роҳманга кофир бўлса, ўша(лар)га
لِبُيُوتِهِمْ — уларнинг уйларига
سُقُفًا مِّن فِضَّةٍ — кумушдан шифтлар (томлар)
وَمَعَارِجَ — ва нарвонлар (зиналар)
عَلَيْهَا يَظْهَرُونَ — у(нарвон)лар устига чиқадиган
Адабий таржима
32. (Эй Муҳаммад, мушриклар) Роббингнинг раҳматини (яъни, нубувват ва ҳидоятни) тақсимлайдиларми? (Улар ким бўлибдики, бу буюк неъматни хоҳлаган кишига берадилар?!) Аслида, уларнинг тирикчиликларини (ризқу рўзларини) Бизнинг Ўзимиз ҳаёти дунёда тақсимлаб қўйганмиз ва уларнинг баъзиларини баъзиларидан даража-мартабаларда юксалтириб қўйганмиз, токи бири иккинчисини (ўзига) хизматкор қилиб олсин. Роббингнинг раҳмати (охират неъматлари ва жаннат) улар тўплайдиган (дунё мол-дунёси)дан яхшироқдир.
33. Агар одамлар (кофирликда) бир уммат бўлиб қолишлари бўлмаганида, Роҳманга кофир бўлган кимсаларнинг уйларига кумушдан томлар ва устига чиқадиган нарвонлар (зиналар) қилиб қўйган бўлар эдик. (Лекин Биз уларнинг мол-дунёсини кўпайтириб юбормаймиз, токи охиратга интилсинлар).
Чуқур сунний таҳлил
1. Оятларнинг мазмуни ва нозил бўлиш сабаби
Ушбу оятлар Зухруф сурасининг 32-33-оятлари бўлиб, Макка мушрикларининг Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга нисбатан "Нега бу Қуръон икки (Макка ва Тоиф) буюк кишиларидан бирига нозил қилинмади?" (Зухруф: 31) деган эътирозларига жавоб сифатида нозил бўлган.
Сабаби нузул: Қурайш мушриклари, хусусан Валид ибн Муғийра, Урва ибн Масъуд ас-Сақафий ва бошқалар: "Агар Қуръон Аллоҳ томонидан нозил бўлса, нега у Макка ёки Тоифнинг бой-бадавлат, обрўли кишиларидан бирига нозил қилинмади?" деб эътироз билдиришган эди. Аллоҳ таоло ушбу оятларни нозил қилиб, нубувват ва ҳидоят каби буюк раҳматнинг тақсимланиши фақат Унинг Ўзига хос эканини баён қилган.
2. Калит тушунчаларнинг луғавий ва истилоҳий таҳлили
رَحْمَتَ رَبِّكَ -Раҳмата Раббик- | Роббингнинг раҳмати | Бу ерда нубувват, рисолат ва Қуръон назарда тутилган. Яъни, энг буюк раҳмат – пайғамбарлик ва ҳидоят. |
مَعِيشَتَهُمْ –Маъишатаҳум- | Уларнинг тирикчиликлари | Дунёвий ризқ, мол-давлат, озиқ-овқат каби моддий эҳтиёжлар. |
دَرَجَاتٍ -Даражат | Даражалар, поғоналар | Баъзиларнинг бойлик, обрў, саломатлик, ақл ва бошқа жиҳатдан бошқалардан устун қилиниши. |
سُخْرِيًّا –Сухриййа- | Хизматкор, бўйинсунган | Бировнинг ишлатишидаги киши. Баъзи қироатларда "سِخْرِيًّا" (масхара қилинадиган) ҳам келган. |
رَحْمَتُ رَبِّكَ - Раҳмату Раббик* | Роббингнинг раҳмати | Бу сафар жаннат ва охират неъматлари маъносида.
سُقُفًا –Суқуфан- | Шифтлар, томлар | "Сақф" – уйнинг томи. Бу ерда уйнинг асосий қисми сифатида зикр қилинган. |
مَعَارِجَ –Маъариж -| Нарвонлар, зиналар, кўтариладиган жойлар | Томга чиқиш учун ишлатиладиган зинапоялар. |
يَظْهَرُونَ –Язҳарун. Чиқадилар, устига кўтариладилар | Нарвон орқали томга чиқиш. |
3. Оятларнинг тафсирий таҳлили
А) 32-оят тафсири: Раҳматнинг тақсимланиши
Ибн Касир раҳимаҳуллоҳ ўз тафсирида бу оят ҳақида шундай дейди: "Аллоҳ таоло мушрикларнинг "Нега бу Қуръон икки қишлоқнинг буюк кишиларидан бирига нозил қилинмади?" деган сўзларига раддия бериб, нубувват ва рисолатнинг тақсимланиши Унинг Ўз иродаси ва ҳикмати билан бўлишини, бу иш бандаларнинг қўлида эмаслигини баён қилади".
"سُخْرِيًّا" калимаси ҳақида икки хил қироат ва икки хил маъно бор:
1. سُخْرِيًّا (сухриййан) – бири иккинчисига хизматкор, ишлатувчи маъносида. Яъни, турли даражалар орқали жамиятда ўзаро ҳамкорлик ва хизмат муносабатлари вужудга келади.
2. سِخْرِيًّا (сихриййан) – масхара қилувчи, мазах қилувчи маъносида. Баъзи қироатларда шундай келган.
Қуртубий раҳимаҳуллоҳ бу ҳақда шундай дейди: "Икки қироат ҳам саҳиҳдир. Биринчиси – баъзилар баъзиларга хизмат қилиши, иккинчиси – баъзилар баъзиларни масхара қилиши. Аммо биринчи маъно кўпроқ мос келади, чунки Аллоҳ таоло одамларни турли даражаларга бўлишидаги ҳикмат – уларнинг бир-бирларига хизмат қилиши ва ҳожатларини раво қилишидир".
"وَرَحْمَتُ رَبِّكَ خَيْرٌ مِّمَّا يَجْمَعُونَ" – Бу ерда "раҳмат"дан мурод жаннат ва охират неъматларидир. Яъни, дунёда тўплаган мол-давлатингиздан жаннат ва Аллоҳнинг раҳмати минг карра яхшироқдир.
Б) 33-оят тафсири: Кофирларга бериладиган дунёвий неъматлар
Бу оятда Аллоҳ таоло агар одамларнинг кофирликда бирлашиб кетиш хавфи бўлмаганида, кофирларга дунё неъматларини кўплаб беришини айтади. Яъни, Аллоҳ кофирларнинг мол-давлатини кўпайтириб юбормайди, чунки улар мол-дунёга берилиб, кофирликда оёқ тираб қолишлари мумкин.
Ибн Касир раҳимаҳуллоҳ бу оят ҳақида шундай дейди: "Аллоҳ таоло айтадики, агар одамларнинг куфрда бирлашиб кетиши бўлмаганида, кофирларга дунё неъматларини шу қадар кўп берган бўлар эдикки, ҳатто уйларининг томларини кумушдан қилиб қўйган бўлар эдик. Лекин Биз уларнинг мол-давлатини чегаралаб қўйдик, токи улар охиратга интилсинлар ва иймонга келсинлар".
Қуртубий раҳимаҳуллоҳ қўшимча қилади: "Бу оят Аллоҳ таолонинг кофирларга берадиган неъматлари ҳам Унинг ҳикмати ва раҳмати билан чегараланганини кўрсатади. Агар уларга чексиз неъмат берилса, кофирликда давом этиб, охиратда ҳалок бўладилар. Шунинг учун Аллоҳ уларга мол-давлатни камроқ бериб, иймонга келишлари учун имкон яратади".
4. Оятлардан олинадиган ақидавий хулосалар
Нубувват ва ҳидоят Аллоҳнинг ихтиёрида. Ким пайғамбар бўлиши, кимга ваҳий нозил бўлиши – бу фақат Аллоҳнинг ҳукми. Бандалар бу ишга аралаша олмайдилар.
Дунёвий ризқнинг тақсимланиши: Аллоҳ таоло одамларнинг ризқу рўзларини, бойлик ва камбағалликни Ўзи тақсимлаган. Бу Унинг ҳикмати ва адолати биландир.
Ижтимоий даражалар. Одамлар ўртасидаги табақаланиш, баъзиларнинг бой, баъзиларнинг камбағал бўлиши – Аллоҳнинг иродаси билан. Бу жамиятда ўзаро ҳамкорлик ва хизматни таъминлайди.
Охират неъматларининг афзаллиги. Дунё мол-давлатидан охират неъматлари минг карра афзал ва яхшироқдир.
Кофирларга бериладиган неъматлар. Аллоҳ кофирларга дунё неъматларини чегаралаб беради, токи улар иймонга келиш имкониятига эга бўлсинлар. Агар чексиз неъмат берилса, кофирликда қаттиқ туриб, охиратда ҳалок бўлишлари мумкин.
5. Муфассирларнинг фикрлари
Ибн Касир: Бу оятлар Аллоҳнинг нубувват ва рисолатни тақсимлашдаги ихтиёрини, дунёвий ризқнинг тақсимланишидаги ҳикматини ва охират неъматларининг афзаллигини баён қилади. 33-оят кофирларга бериладиган неъматларнинг чегараланганини кўрсатади.
Қуртубий. "Сухриййа" калимаси икки хил қироатда келгани ва икки хил маъно бериши мумкинлигини, лекин асосий маъно "хизматкор" эканини таъкидлайди. 33-оятдаги "суқуф" ва "маъариж" сўзларининг маъноларини баён қилади.
Саъдий: Бу оятларда Аллоҳнинг раҳмати – нубувват ва дин энг улуғ неъмат экани, дунёвий неъматлар эса унга нисбатан қадрсиз экани баён қилинган. Шунингдек, Аллоҳнинг одамларни турли даражаларга бўлишидаги ҳикмат – уларнинг бир-бирларига хизмат қилишидир.
Табарий. 32-оятдаги "раҳмат"дан мурод нубувват ва рисолат, 33-оятдаги "раҳмат"дан мурод эса жаннат ва охират неъматлари эканини таъкидлайди.
6. Амалий ва маънавий дарслар
1. Қаноат ва шукр: Аллоҳ бизга берган ризққа қаноат қилиш ва шукр қилиш лозим. Чунки ризқнинг тақсимланиши Аллоҳнинг ҳикмати биландир.
2. Камтарлик: Мол-давлат, обрў-эътибор билан ғурурга кетмаслик керак. Булар фақат дунёвий неъматлар бўлиб, охиратда ҳеч қандай қийматга эга эмас.
3. Охиратга интилиш: Дунё неъматларидан кўра охират неъматларига интилиш афзал. Чунки дунё неъматлари ўткинчи, охират неъматлари эса боқийдир.
4. Ижтимоий ҳамкорлик: Жамиятда турли даражаларнинг бўлиши – ўзаро ҳамкорлик, хизмат ва ёрдамлашув учундир. Бу Аллоҳнинг ҳикматидир.
5. Кофирларнинг ҳолига ҳасad қилмаслик: Кофирларнинг дунёдаги бойлиги улар учун яхшилик эмас, балки синов ва уларнинг охиратдаги ҳалокатига сабаб бўлиши мумкин.
7. Оятларнинг замонавий масалаларга татбиқи
Ушбу оятлар замонавий жамиятдаги қуйидаги масалаларга ҳам жавоб беради:
Ижтимоий адолат: Жамиятдаги табақаланиш – Аллоҳнинг ҳикмати. Аммо бу зулм ва адолатсизликка йўл қўйиш дегани эмас. Балки ҳаммага ҳаққини бериш, камбағалларга ёрдам қилиш лозим.
Молиявий тенгсизлик: Молиявий тенгсизлик – Аллоҳнинг иродаси. Лекин бу бойларнинг камбағалларга ёрдам бермаслигига узр эмас.
Дунёвий бойлик ва бахт: Дунёвий бойлик бахтнинг асосий омили эмас. Ҳақиқий бахт – Аллоҳга иймон ва Унинг раҳматига эришишда.
Истеъмолчилик жамияти: Замонавий истеъмолчилик жамиятида одамлар мол-дунё тўплашга берилиб кетган. Бу оятлар бизни охиратга интилишга, дунёнинг ўткинчи эканини эслатади.
8. Оятлардаги балоғат (сўз санъати) жиҳатлари
1. Истифҳом (савол) усули: "أَهُمْ يَقْسِمُونَ رَحْمَتَ رَبِّكَ" – бу савол инкорий маънода бўлиб, "Улар ҳаргиз бундай қила олмайдилар" деганидир. Бу усул орқали Аллоҳ мушрикларнинг эътирози қанчалик нодонлик эканини кўрсатган.
2. Такрор: "رَحْمَتَ رَبِّكَ" ибораси оятда икки марта такрорланиб, биринчисида нубувват, иккинчисида жаннат маъносида келган. Бу такрор орқали дунё ва охират неъматларининг фарқи баён қилинган.
3. Муқобала (зидлик): "مَعِيشَتَهُمْ فِي الْحَيَاةِ الدُّنْيَا" ва "رَحْمَتُ رَبِّكَ" ўртасида зидлик келтирилиб, дунё ва охират неъматларининг фарқи кўрсатилган.
4. Тафсил (батафсил баён): 33-оятда кофирларга бериладиган неъматлар – кумуш томлар ва нарвонлар батафсил баён қилинган. Бу уларнинг бойлиги қанчалик улуғ бўлиши мумкинлигини кўрсатиб, аслида бу неъматларнинг Аллоҳ учун ҳеч қандай қийматга эга эмаслигини англатади.
Якуний хулоса
Зухруф сураси 32-33-оятлари Аллоҳ таолонинг қуйидаги асосий масалаларни баён қилади:
1. Нубувват ва ҳидоят Аллоҳнинг ихтиёрида – ким пайғамбар бўлиши, кимга ваҳий нозил бўлиши фақат Аллоҳнинг ҳукми. Бандалар бу ишга аралаша олмайдилар.
2. Дунёвий ризқнинг тақсимланиши – Аллоҳ одамларнинг ризқу рўзларини, бойлик ва камбағалликни Ўзи тақсимлаган. Бу Унинг ҳикмати ва адолати биландир. Жамиятда турли даражаларнинг бўлиши – ўзаро ҳамкорлик ва хизмат учундир.
3. Охират неъматларининг афзаллиги – дунё мол-давлатидан охират неъматлари минг карра афзал ва яхшироқдир. Мўмин киши дунё неъматларига берилиб кетмай, охиратга интилиши лозим.
4. Кофирларга бериладиган неъматларнинг чегаралангани – Аллоҳ кофирларга дунё неъматларини чегаралаб беради, токи улар иймонга келиш имкониятига эга бўлсинлар. Агар чексиз неъмат берилса, кофирликда қаттиқ туриб, охиратда ҳалок бўлишлари мумкин.
Ибн Касир раҳимаҳуллоҳнинг сўзлари билан хулоса қиладиган бўлсак: "Бу оятларда Аллоҳ таоло Ўзининг бандаларга бўлган раҳмати ва марҳаматини, дунё ва охират неъматларининг тақсимланишидаги ҳикматини баён қилган. Мўмин киши учун энг буюк неъмат – Аллоҳнинг раҳмати ва ҳидоятидир. Бу неъматга эришган киши дунё ва охиратда бахт-саодатга эришади".
Валлоҳу аълам бис-савоб.
Comment
Share
Send as a message
Share on my page
Share in the group